Engelli ve Hasta Hakları

Kaynak ve kapsam: Eski sitemizdeki engelli sağlık kurulu raporu, engelli kimlik kartı, engelli emekliliği, ücretsiz seyahat, emlak vergisi, katılım payı, özel hastane ilave ücreti, hasta hakları yönetmeliği ve engelliler hakkında kanun yazılarından, kendi ifadelerimizle yeniden yazılarak birleştirilmiştir.

Engellilik oranı kişiye özeldir

Önemli: Addison hastalığı (veya başka bir adrenal yetmezlik) tanısı tek başına belirli bir engellilik oranı anlamına gelmez. Oran; yetkili hastanenin sağlık kurulu tarafından, hastalığın kişideki etkisi ve varsa diğer hastalıklarla birlikte, mevzuattaki ölçütlere göre bireysel olarak belirlenir. Aynı tanıyı taşıyan iki kişinin oranı farklı olabilir. Emeklilik başvurularında ise ayrıca SGK Kurum Sağlık Kurulunun belirlediği “çalışma gücü kaybı oranı” esas alınır; bu oran, elinizdeki engellilik raporundaki oranla aynı olmak zorunda değildir.

Kazanılmış hak: eski rapor – yeni rapor

• Eski kurallarla rapor almış olanlar eski raporlarıyla devam eder: Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 20 Şubat 2019) md. 15’e göre, Yönetmelik yürürlüğe girmeden önce 18 yaş üstü kişilere verilmiş “sürekli” ibareli raporlarla belirlenen oranlar geçerlidir. Süreli raporlarda ise rapor süresi bitene kadar kurumlar yeni rapor isteyemez.
• Yeni rapor alanlar güncel kurallara tabidir: Aynı maddeye göre süreli raporun yenilenmesi, rapora itiraz, yeni rapor başvurusu ve kontrol muayenesi güncel Yönetmeliğe göre sonuçlandırılır. Yani eski raporunuzu yenilediğinizde ya da yeni rapor aldığınızda oran değişebilir (artabilir de, azalabilir de).
• Emeklilikte 15 Ocak 2025 değişikliği: 7538 sayılı Kanun ile, vergi indirimi için belirlenen engellilik derecesine dayanarak emekli olma yolu 15 Ocak 2025’ten itibaren kaldırıldı. Bu tarihten önce bu yolla aylığı bağlanmış olanların aylıkları ödenmeye devam eder (5510 sayılı Kanun geçici md. 10/3). Ancak bu kişiler kontrol muayenesine çağrılırsa 5510 md. 28/5 ve md. 94 uygulanır; yeni rapora göre şartlar sağlanmazsa aylık kesilebilir.
• 15 Ocak 2025’ten önce vergi indirimi belgesiyle emeklilik talebinde bulunmuş olanlar için eski (506 sayılı Kanun) hükümler uygulanır; 15 Ocak 2025 ve sonrasındaki taleplerde ise güncel 5510 kuralları (aşağıdaki tablo) geçerlidir.
• Kısaca: “Kazanılmış hak” otomatik ve sınırsız değildir. Size hangi kuralların uygulanacağını; raporunuzun türü (sürekli/süreli) ve tarihi, ilk sigortalılık tarihiniz ve başvuru (talep) tarihiniz belirler. İşlem öncesinde SGK’dan ve ilgili kurumdan yazılı teyit alın.

Güncel mevzuat özeti

• Engellilik sağlık kurulu raporu (18 yaş üstü): Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkili hastanelerin engellilik sağlık kurullarınca verilir. Birden fazla hastalık/engel varsa oranlar Yönetmelikteki yönteme göre birleştirilir. Rapora, teslim tarihinden itibaren 30 gün içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz edilebilir; hakem hastane kararı kesindir. Süreli raporlar, süre bitimine altı aydan az kala talep üzerine yenilenebilir. (18 yaş altı için ayrı düzenleme — ÇÖZGER — uygulanır.)
• Malulen emeklilik (malullük aylığı): 5510 sayılı Kanun md. 25–26’ya göre SGK Kurum Sağlık Kurulunca çalışma gücünün en az %60’ını kaybettiği tespit edilen sigortalı malul sayılır. Aylık için en az 10 yıl sigortalılık ve 1800 gün prim gerekir; başka birinin sürekli bakımına muhtaç olanlarda sigortalılık süresi aranmaz, 1800 gün yeterlidir. Yaş şartı yoktur. İlk kez sigortalı olmadan önce zaten bu düzeyde olan hastalık/engellilik malullük aylığına konu olmaz; bu kişiler için erken emeklilik yolu vardır. Ayrıntı: SGK – Malullük.
• Engelli (erken) emeklilik: 5510 md. 28/4–5 ve geçiş maddeleri (geçici md. 6 ve 10) uyarınca, SGK’nın belirlediği çalışma gücü kaybı %40–59 olanlar ile ilk sigortalılıktan önce engelli olanlar yaş şartı aranmadan, oran bandına ve ilk sigortalılık tarihine göre değişen sigortalılık süresi ve prim günüyle emekli olabilir. Ayrıntı aşağıdaki tabloda.
• Gelir vergisinde engellilik indirimi: 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu md. 31: çalışma gücü kaybı en az %80 birinci, en az %60 ikinci, en az %40 üçüncü derece engelli sayılır; aylık indirim tutarları her yıl güncellenir. Bakmakla yükümlü olunan engelli kişi için de (md. 89/1-3) indirimden yararlanılabilir.
• Genel çerçeve: 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ayrımcılık yasağı, erişilebilirlik ve istihdam gibi konuları düzenler.

Şart × gün tablosu (emeklilik ve vergi)

Aşağıdaki tablolar, 5510 sayılı Kanun ve 193 sayılı GVK’nın mevzuat.gov.tr’deki güncel metinlerinden (25 Ekim 2026 itibarıyla) derlenmiştir. Tablolar 4/a (hizmet akdiyle çalışan, eski SSK) sigortalılar içindir. 4/b (Bağ-Kur) ve 4/c (memur) sigortalılar için bazı geçiş kuralları farklıdır: SGK’dan teyit edin. “Oran”, SGK Kurum Sağlık Kurulunun belirlediği çalışma gücü kaybı oranıdır; Addison tanısı otomatik olarak herhangi bir orana karşılık gelmez.

1) Engelli (erken) emeklilik — yaş şartı yok

2) Malulen emeklilik (malullük aylığı)

3) Gelir vergisinde engellilik indirimi

Prim günü ve sigortalılık süresi SGK kayıtlarınıza (e-Devlet hizmet dökümü) göre hesaplanır; aylık bağlanması için ayrıca işten ayrılma / faaliyeti sonlandırma ve SGK’ya yazılı talep gerekir. Bağlayıcı karar SGK’ya aittir. Kendi bilgilerinizle kabaca kontrol etmek için: Engelli / malulen emeklilik hesaplayıcı (verileriniz cihazınızdan çıkmaz).

Engellilik (sağlık kurulu) raporu

• Erişkinlerde rapor, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (2019) kapsamında, bu konuda yetkilendirilmiş hastanelerin sağlık kurullarından alınır. Çocuklar için ayrı bir yönetmelik (ÇÖZGER) uygulanır.
• Başvuruyu kişinin kendisi, velisi/vasisi veya raporu isteyen kurum yapabilir. Gerekli belgeler (kimlik, fotoğraf, mevcut tıbbi raporlar vb.) hastaneye göre değişebilir; önceden hastanenin sağlık kurulu birimine sorun.
• Engellilik oranı kişiye özel belirlenir. Eski sitemizde “her Addison hastası belirli bir oran alır” şeklinde bir ifade vardı; bu doğru değildir. Oran, hastalığın kişideki etkisine ve varsa diğer hastalıklara göre kurul tarafından hesaplanır.
• Raporda sürekli/süreli olduğu belirtilir; süreli raporlar süresi dolmadan yenilenmelidir. Rapora itiraz yolları raporda ve ilgili mevzuatta yer alır.
• Yurt dışında alınan raporların Türkiye’de kullanılabilmesi belgeye ve güncel mevzuata göre değişir; işlem öncesinde Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne danışın.

Engelli kimlik kartı

• Engellilik oranı %40 ve üzeri olan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına, engellilere tanınan hak ve hizmetlerden yararlanmada kullanılmak üzere verilir.
• Başvuru ve yenileme (kayıp, yıpranma, bilgi değişikliği) Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlükleri üzerinden yapılır. Kartın fiziki/dijital uygulaması dönem dönem değişebildiğinden güncel bilgiyi il müdürlüğünden veya ALO 183’ten alın.
• Kart almak isteğe bağlıdır ve sağlık kurulu raporunun yerine geçmez; bazı işlemlerde rapor ayrıca istenebilir.

Rapor oranına bağlı başlıca haklar

Katılım payı muafiyeti

Topluluğumuzun 2015’te yaptığı bilgi edinme başvurusuna SGK’nın verdiği yanıta göre; Sağlık Uygulama Tebliği’ndeki (SUT) katılım payı alınmayacak kronik hastalıklar listesinde yer alan ve sağlık raporu ile belgelenen hastalıklarda, kişinin bu hastalıkla ilgili branştaki ayaktan muayenelerinden katılım payı alınmaz. Aynı muayenede listede olmayan başka bir tanı konulur veya başka bir hastalık için ilaç yazılırsa katılım payı alınabilir. Muafiyet sisteme kalıcı olarak işlenmez; raporunuzu muayene sırasında göstermeniz gerekir.

SUT ve ekleri sık güncellenir. Güncel durumu SGK’ya (ALO 170) veya hastanenizin ilgili birimine sorun.

Özel hastanelerde ilave ücret

• SGK ile anlaşmalı özel hastaneler, SUT’ta belirlenen üst sınırı aşmayacak şekilde ilave ücret alabilir. Bazı hizmetler (ör. acil durumlar, yoğun bakımın bir kısmı) için ilave ücret alınamaz.
• Ödediğiniz ilave ücretin dökümünü (hizmet dökümü) isteyin; fatura, hizmet dökümü yerine geçmez. Ödemeyi belgelenebilir şekilde yapın.
• Banko personeliyle tartışmak yerine hastanenin hasta hakları / hasta iletişim birimine başvurun. Fazla ücret alındığını düşünüyorsanız SGK’ya (ALO 170, dilekçe) veya CİMER’e şikâyette bulunabilirsiniz.
• Ödeyeceğiniz ilave ücreti önceden öğrenmek için SGK’nın e-Devlet / web hizmetlerini kullanabilirsiniz.

Hasta hakları ve şikâyet yolları

Hasta Hakları Yönetmeliği kapsamında başlıca haklarınız:

• Sağlık durumunuz, tanı, tedavi seçenekleri ve riskleri hakkında bilgi alma; kayıtlarınızı inceleme ve suretini alma
• Tedaviye onam verme veya tedaviyi reddetme
• Kuruluşu ve (mevzuatın izin verdiği ölçüde) hekimi seçme ve değiştirme
• Mahremiyet ve kişisel sağlık verilerinin gizliliği
• Saygı görme, güvenlik ve dini vecibelerini yerine getirebilme
• Başvuru ve şikâyet hakkı

Sorun yaşarsanız önce hastanedeki hasta iletişim / hasta hakları birimine yazılı başvurun. Sonuç alamazsanız il sağlık müdürlüğüne, Sağlık Bakanlığı iletişim kanallarına veya CİMER’e başvurabilirsiniz.

Resmî kaynaklar

• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (mevzuat.gov.tr) — md. 25, 26, 28; geçici md. 6, 10
• 7538 sayılı Kanun (Resmî Gazete, 15/1/2025)
• Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr) · Resmî Gazete, 20/2/2019
• 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (mevzuat.gov.tr) — md. 31, 89
• 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun (mevzuat.gov.tr)
• SGK – Malullük · SGK – Maluliyet aylığı
• Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Çalışan engellilerin erken emekliliği ve malulen emekliliği (SSS)

Sorumluluk reddi: Bu sayfa hasta topluluğu tarafından hazırlanmış genel bilgilendirmedir; hukuki görüş veya tıbbi tavsiye değildir. Kendi durumunuz için endokrinoloğunuza ve bir avukata / sosyal güvenlik uzmanına danışın; bağlayıcı kararı SGK ve yetkili sağlık kurulları verir. Bu sayfada ilaç dozu önerisi yoktur; tanı, tedavi veya doz değişikliği için mutlaka kendi doktorunuza (endokrinoloğunuza) danışın. Acil durumda 112’yi arayın.