Bu sayfanın içeriği güncellenerek Hastalık Bilgisi rehberinde birleştirildi. Güncel ve tutarlı bilgi için lütfen o sayfayı kullanın. Aşağıdaki metin arşiv amacıyla tutulmaktadır; bir farklılık görürseniz Hastalık Bilgisi sayfası ve endokrinoloğunuzun önerisi geçerlidir.
Kaynak ve kapsam: Eski sitemizdeki “Steroid (kortizon) nedir?” ve “Kortizon çeşitleri karşılaştırma” yazılarından, kendi ifadelerimizle yeniden yazılarak birleştirilmiştir. Bu sayfa ilaç kullanım talimatı değildir; ilacınızı, dozunuzu veya ilaç türünüzü yalnızca doktorunuz değiştirebilir.
Bu sayfada:
Steroid (kortizon) nedir?
Günlük dilde “kortizon” veya “steroid” denilen ilaçlar, adrenal bezlerin ürettiği hormonların (özellikle kortizolün) laboratuvarda üretilmiş benzerleridir. Tablet, iğne, şurup, inhaler (sprey), krem, göz/burun damlası gibi pek çok formu vardır. Sporcuların kullandığı “anabolik steroidler” farklı bir ilaç grubudur; karıştırılmamalıdır.
Yerine koyma tedavisi ve yüksek doz tedavi
| Yerine koyma (replasman) tedavisi | Yüksek doz (farmakolojik) tedavi | |
|---|---|---|
| Kimde? | Addison hastalığı ve diğer adrenal yetmezlik türleri | Astım, romatizmal hastalıklar, alerji, bazı böbrek/bağırsak/deri hastalıkları, organ nakli vb. |
| Amaç | Vücudun üretemediği hormonu normal miktarda yerine koymak; yaşam için zorunludur | İltihabı veya bağışıklık sistemini baskılamak |
| Doz | Vücudun doğal üretimine yakın, günlük düşük doz; hastalık günlerinde geçici artış | Normal üretimin çok üzerinde olabilir |
| Kesilebilir mi? | Hayır, ömür boyu sürer | Doktor kontrolünde, çoğu zaman yavaş azaltılarak |
Bu ayrım önemlidir: yüksek doz steroidin yan etkileri hakkında okunan uyarılar, yerine koyma tedavisi alan Addison hastalarını korkutup ilacı azaltmaya veya bırakmaya yöneltmemelidir. Addison hastası için asıl tehlike, ilacın eksik alınmasıdır.
Yan etkiler
Yan etkiler esas olarak uzun süreli yüksek dozlarda ortaya çıkar; yerine koyma dozunun gereğinden fazla olması da uzun vadede benzer sorunlara katkıda bulunabilir:
- Kilo artışı, yüzde yuvarlaklaşma, iştah artışı
- Kan şekeri yükselmesi, tansiyon yükselmesi, ödem
- Kemik erimesi (osteoporoz), kas zayıflığı
- Enfeksiyonlara yatkınlık, yara iyileşmesinde gecikme
- Mide şikâyetleri
- Uyku bozukluğu, duygu durum değişiklikleri
- Gözde katarakt veya göz tansiyonu (uzun süreli kullanımda)
Bu nedenle endokrinoloğunuz sizi iyi hissettiren en düşük yeterli dozu hedefler; kilo, tansiyon, şeker ve gerekirse kemik yoğunluğunu izler. Belirtileriniz değişirse dozu kendiniz değiştirmek yerine doktorunuzla konuşun.
Uzun süreli kullanım ve adrenal baskılanma
Başka bir hastalık nedeniyle haftalarca–aylarca steroid kullanan kişilerde, dışarıdan verilen ilaç vücudun kendi kortizol üretimini baskılar (steroide bağlı adrenal yetmezlik). Bu kişiler de Addison hastaları gibi:
- İlacı aniden kesmemeli; azaltma doktor kontrolünde yapılmalıdır.
- Hastalık, ameliyat veya kaza durumunda ek steroide ihtiyaç duyabilir.
- Steroid acil durum kartı taşımalıdır.
Kortizon çeşitleri karşılaştırma tablosu
Farklı steroid ilaçlarının güçleri farklıdır. Aşağıdaki tablo, ders kitaplarında kullanılan yaklaşık eşdeğer glukokortikoid güçlerini gösterir (aynı etkiyi yaklaşık olarak hangi miktarın verdiği):
| İlaç (etken madde) | Yaklaşık eşdeğer glukokortikoid gücü* | Tuz tutucu (mineralokortikoid) etki | Etki süresi |
|---|---|---|---|
| Hidrokortizon | 20 mg | Var | Kısa |
| Kortizon asetat | 25 mg | Var | Kısa |
| Prednizolon / prednizon | 5 mg | Az | Orta |
| Metilprednizolon | 4 mg | Çok az | Orta |
| Deksametazon | 0,75 mg | Yok denecek kadar az | Uzun |
| Fludrokortizon | Glukokortikoid olarak kullanılmaz | Güçlü — Addison hastalığında aldosteron yerine kullanılır | — |
*Yaklaşık değerlerdir ve yalnızca bilgi amaçlıdır. İlaçlar etki süresi ve tuz tutucu etki bakımından farklıdır; birinden diğerine geçiş basit bir hesapla yapılmaz. İlaç türünüzü veya dozunuzu asla kendi kendinize değiştirmeyin; ilaç temininde sorun yaşarsanız endokrinoloğunuza danışın.
Günlük kullanım için pratik bilgiler
- İlaçlarınızı her gün aynı saatlerde alın; telefon alarmı kurmak işe yarar.
- Mide şikâyetlerini azaltmak için doktorunuz tabletleri yiyecekle almanızı önerebilir.
- Evde, çantanızda ve iş yerinde yedek ilaç bulundurun; reçetenizi bitmeden yeniletin.
- Başka bir doktora, diş hekimine veya eczacıya Addison hastası olduğunuzu ve steroid kullandığınızı mutlaka söyleyin; bazı ilaçlar steroid ihtiyacınızı etkileyebilir.
- Hasta günlerinde ne yapacağınızı önceden öğrenin: Hasta günü kuralları.
Steroid doz dönüştürücü: bir kortizon ilacının diğerindeki yaklaşık karşılığını hesaplayın →
Tıbbi sorumluluk reddi: Bu sitedeki bilgiler hasta topluluğu tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya doz değişikliği için mutlaka kendi doktorunuza (endokrinoloğunuza) danışın. Acil durumda 112’yi arayın.